ايالت‌هاى جهان اسلام بالا گرفت . « 1 » در سال‌هاى نخستين حكومت معتمد ، امام حسن عسكرى عليه السلام به شهادت رسيد و دوران غيبت امام دوازدهم آغاز شد . 2 . تجزيهء دولت عبّاسى يكى از رويدادهاى قرن دوم هجرى ، پيدايش دولت‌هاى خودمختار مستقل و نيمه‌مستقل در جهان اسلام در مناطقى است كه از پيكر حكومت عبّاسى جدا گرديدند . در واقع ، تجزيهء دولت اسلامى و تبديل آن به حكومت‌هاى محلّى كوچك و بزرگ ، خود را از همان آغاز حاكميت عبّاسيان ، نشان داد كه اين امر در وهلهء نخست ، ناشى از گستردگى سرزمين‌هاى اسلامى و دشوارى اشراف بر همهء آنها بود و در وهلهء دوم ، تازه‌كار بودن عبّاسيان بود كه هنوز نتوانسته بودند سيادت خود را بر همهء اين نواحى بگسترانند . اوّلين سرزمينى كه از فرمان‌روايى عبّاسيان جدا شد ، اندلس ( اسپانياى مسلمان ) بود كه همچنان در دست برخى از افراد خاندان اموى باقى مانده بود . پس از آن در زمان هارون الرشيد ( 170 - 192 ق ) ، ادريس بن عبد اللَّه حسنى ( از نوادگان امام مجتبى عليه السلام ) با رساندن خود به سرزمين مغرب ( مراكش ) ، امارتى مستقل را با گرايش شيعى زيدى پى ريخت كه يك و نيم قرن دوام يافت . قرن سوم هجرى و آستانهء غيبت صغرا را مىتوان عصر استقلال سياسى امارت‌هاى محلّى دانست . در اين دوره ، دولت‌هاى محلّى متعدّدى در نواحى مختلف سرزمين‌هاى اسلامى پديدار شدند كه شرح همهء آنها در اين مختصر نمىگنجد و تنها به اشاره‌اى بسنده مىكنيم .

--> ( 1 ) . ر . ك : تاريخ سياسى اسلام ، حسن ابراهيم حسن : ج 2 ص 265 .